Sarraf için “normal” uzun yıllar boyunca sorgulanmadan kabul edilen bir alanı ifade ediyordu. Günlük alım–satım refleksleri, sözlü anlaşmalar, tanıdık müşterilerle yürüyen işler, rutin kontroller… Bunlar ne doğru ne yanlış olarak etiketlenirdi; alışkanlık olarak yaşanırdı. Bugün ise bu “normal” alan giderek daha fazla tartışmalı hale geliyor. Çünkü değişen şey, tek tek uygulamalar değil; o uygulamaların üretildiği zemin.
İlk neden, koşulların sessizce değişmiş olmasıdır. Piyasa hızlandı, bilgi çoğaldı, kayıt ve iz beklentisi arttı. Eskiden sorun üretmeyen bir alışkanlık, bugün aynı sonucu vermeyebiliyor. “Normal” dediğimiz şey, eski koşullarda çalışıyordu; yeni koşullarda ise aynı güveni üretmiyor. Tartışma tam burada başlıyor.
İkinci neden, görünürlük artışıdır. Eskiden birçok uygulama yalnızca taraflar arasında kalırdı. Bugün ise işlemler daha izlenebilir, karşılaştırılabilir ve sorgulanabilir. Bu görünürlük, normal kabul edilen pek çok davranışı savunulması gereken hale getiriyor. “Hep böyle yapıyorduk” cümlesi, artık yeterli açıklama sayılmıyor.
Üçüncü olarak, riskin yer değiştirmesi tartışmayı büyütüyor. Risk eskiden büyük, sıra dışı işlemlerde aranırdı. Bugün risk, en çok rutinde birikiyor. Yani “normal” olanın içinde. Bu fark edildiğinde, normal alan artık güvenli değil; potansiyel risk taşıyan bir alan olarak görülmeye başlıyor.
Bir diğer önemli neden, müşteri beklentisinin değişmesidir. Müşteri artık daha bilgili, daha karşılaştırmacı ve daha sorgulayıcı. Bu da sarrafın “normal” saydığı anlatım biçimlerini yetersiz kılıyor. Eskiden kabul gören muğlaklıklar, bugün belirsizlik olarak algılanıyor. Aynı davranış, farklı bir tepki doğuruyor.
“Normal”in tartışmalı hale gelmesinin bir başka sebebi, mesleki sorumluluğun genişlemesidir. Sarraf artık sadece doğru işlemi yapmakla değil, o işlemi açıklayabilmekle de yükümlü. Açıklama ihtiyacı arttıkça, otomatikleşmiş alışkanlıklar sorgulanıyor. Çünkü açıklanamayan şey, savunulamaz hale geliyor.
Ayrıca tecrübenin konumu değişti. Tecrübe hâlâ değerli; ama artık mutlak referans değil. “Yıllardır böyle” demek, tecrübeyi korumuyor; tam tersine onu tartışmanın merkezine koyuyor. Tecrübe test edilmediğinde, normalin sınırlarını belirsizleştiriyor.
Bir diğer neden, hız baskısının artmasıdır. Hız arttıkça normal olan şeyler daha sık tekrarlanıyor ama daha az düşünülüyor. Bu da küçük sapmaların büyümesine yol açıyor. Normal, hızın içinde sorgulanmadan tekrarlandıkça, standart düşüşü yaratabiliyor. Bu düşüş fark edildiğinde tartışma kaçınılmaz oluyor.
Son olarak, mesleğin kimliği değişiyor. Kuyumculuk yalnızca alım–satım yapılan bir iş olmaktan çıkıp karar ve sorumluluk mesleğine evriliyor. Bu evrim, normal kabul edilen davranışları da yeniden tanımlıyor. Satış merkezli normal ile karar merkezli normal aynı şey değil.
Özetle sarraf için “normal” olan şeyler artık tartışmalı çünkü:
– koşullar değişti,
– görünürlük arttı,
– risk rutine taşındı,
– müşteri beklentisi dönüştü,
– açıklama zorunluluğu yükseldi,
– tecrübenin rolü değişti,
– hız baskısı arttı,
– mesleğin kimliği evrildi.
Bu bir bozulma değil; ayıklama süreci. Tartışmalı hale gelen “normal”, mesleğin kendini güncelleme ihtiyacının işaretidir. Gelecekte ayakta kalanlar, normalin arkasına saklananlar değil; normali yeniden tanımlayabilenler olacak.
